Marcin Wąsowski
+48 609890420

Czym są Sudety w oczach geologa?

    Charakterystyczną cechą budowy geologicznej Sudetów jest mozaikowość. W niewielkiej odległości od siebie odsłaniają się tu skały magmowe, metamorficzne i osadowe, od bardzo starych: proterozoicznych (starsze niż 550 mln lat), przez paleozoiczne (550 - 250 mln lat), mezozoiczne (250 - 65 mln lat) do kenozoicznych (65 mln lat do dziś). Deformacje tych skał i ich przeobrażenia odbywały się w różnych okresach aktywności tektonicznej: kadomskiej, kaledońskiej i waryscyjskiej. Stąd często przytaczany błędny pogląd, że Sudety są najstarszym polskim górotworem. W rzeczywistości są to góry młode, w obrębie których odsłaniają się głęboko ścięte fragmenty znacznie starszych orogenów. Sudety są górami zrębowymi.

    Do najstarszego podłoża krystalicznego Sudetów należą gnejsy, granitognejsy i migmatyty. Wraz z innymi skałami metamorficznymi utworzonymi głęboko w skorupie ziemskiej (na głębokości 15 - 20 km) takimi jak amfibolity, marmury i łupki łyszczykowe występują dziś one w Górach Sowich, w Górach i na Pogórzu Izerskim, w górach otaczających Kotlinę Kłodzką, w obrębie Wzgórz Niemczańsko – Strzelińskich na przedpolu Sudetów.

    W Górach Kaczawskich, w rejonie Kłodzka, a także na północ od Strzegomia na przedpolu sudeckim spotykamy skały przeobrażone w znacznie płytszej, tzw. zieleńcowej strefie metamorfizmu (na głębokości 10 - 15 km). Są to różnego rodzaju fyllity, metapiaskowce, keratofiry i zieleńce, a także wapienie krystaliczne.

    Skały osadowe Sudetów należą do dwóch głównych zespołów skalnych. Starsze z nich, reprezentujące dewon i karbon, występują w Górach Bardzkich oraz wypełniają obszerne zapadliska wśród wychodni skał krystalicznych: depresję śródsudecką (Wałbrzych, Nowa Ruda, Kamienna Góra) i depresję Świebodzic. Są to zlepieńce, piaskowce, szarogłazy, mułowce, łupki ilaste. W depresji śródsudeckiej ze skałami tymi związane są pokłady węgla kamiennego eksploatowane do niedawna w kopalniach w Wałbrzychu i Nowej Rudzie. Paleozoiczne formacje osadowe są świadkami utworzenia na terenie Sudetów późnopaleozoicznego górotworu waryscyjskiego.

    W paleozoiku powstały także dwa zasadnicze zespoły magmowych skał plutonicznych, charakterystycznych dla tej części Polski. Starsze z nich to skały ciemnozielone i czarne, ciężkie, bogate w ciemne minerały - pirokseny i amfibole nazywane, ze względu na wysoki udział magnezu i żelaza, skałami maficznymi i ultramaficznymi: gabra, perydotyty i serpentynity. Spotykamy je w rejonie Nowej Rudy - Słupca oraz w okolicach Ząbkowic Śląskich (Szklary) na przedpolu sudeckim, a przede wszystkim na Ślęży i w jej okolicach. Związane są z nimi znane i piękne minerały: chryzopraz i nefryt, które nadal można znaleźć w rejonach występowania tych skał. Druga grupa skał plutonicznych to jasnoszare, średnio- i nierównoziarniste granity. Powstały one w karbonie (300–340 mln lat temu) w wyniku wdzierania się magm granitowych w otaczające skały i ich stopniowego zastygania na głębokościach rzędu 5 - 10 km. Dziś tworzą one w Sudetach i na ich przedpolu duże masywy o zróżnicowanych zarysach. Granity te są eksploatowane intensywnie w wielu kamieniołomach w rejonie Strzegomia, Strzelina i Niemczy. Tworzą one także grzbiet Karkonoszy, występują w mniejszych masywach między Złotym Stokiem a Kłodzkiem, w rejonie Kudowy i w innych miejscach. Z granitami sudeckimi wiążą się jasne skały żyłowe pegmatyty i aplity oraz ciemne - lamprofiry, a także liczne wystąpienia minerałów chętnie zbieranych przez kolekcjonerów: kryształy skaleni, kwarcu dymnego, muskowitu, zeolity, beryl, turmalin, granaty i siarczki metali.

    Od permu (299 mln lat temu) rozpoczął się ostatni etap rozwoju Sudetów zwany okresem platformowym. Skały tego etapu nie są sfałdowane, zalegają na ogół poziomo, mogą być przecinane przez uskoki, a lokalnie wykazywać deformacje przyuskokowe. W dolnym permie powstały grube serie skał osadowych o charakterystycznej czerwonobrunatnej barwie, z potężnymi kompleksami skał wulkanicznych – jasnych ryolitów, o składzie chemicznym odpowiadającym granitom, szarych i ciemnoszarych andezytów oraz bardzo ciemnych, fioletowoszarych trachybazaltów, często o charakterystycznej pęcherzykowatej strukturze. Z wulkanitami permskimi związane są słynne, dolnośląskie agaty. Szczególnie piękne, skałkowe formy występowania wulkanitów można obserwować w Górach Kamiennych, Wałbrzyskich i Kaczawskich. Młodsze formacje osadowe reprezentowane są w Sudetach i na ich przedpolu przez wapienie, margle i gipsy górnego permu, czerwone piaskowce i mułowce, wapienie i margle triasu, piaskowce i margle kredy górnej. Te ostatnie tworzą szczególnie piękne formy skałkowe w Górach Stołowych, występują także w okolicach Lwówka Śląskiego, Wlenia, Bystrzycy Kłodzkiej i Międzylesia. Skały osadowe mezozoiku są wynikiem kolejnych zalewów morskich (transgresji), okresów wycofywania się mórz (regresji), osadzania utworów lądowych – rzecznych i pustynnych w warunkach zmieniającego się klimatu. Wreszcie w erze kenozoicznej cały obszar Sudetów podlegał wypiętrzeniu w stosunku do obszarów przyległych od północy (blok przedsudecki) i od południa (północno-czeska płyta kredowa).

    W plejstocenie dotarły w Sudety zlodowacenia kontynentalne pozostawiając nierówną pokrywę osadów lodowcowych, rzecznych, eolicznych i stokowych: rozmaitych glin, piasków, żwirów, lessów i mad.

 

Literatura:

Cwojdziński S., Kozdrój  W., 2007: Sudety. Przewodnik geoturystyczny wzdłuż trasy drogowej Nysa – Złoty Stok – Kłodzko – Wałbrzych – Jelenia Góra. Wydawnictwo PIG, Warszawa 2007, s. 8-12